خبرنامه
جشن مهرگان
اکتبر
جشن مهرگان یا جشن باستانی میتراکانا یکی از بزرگ‌ترین جشن‌های ایرانیان باستان پس از نوروز است که آن را به‌نوعی جشن آغاز سال نو هخامنشی می‌دانند. در گذشته این جشن را ابتدای ماه مهر برگزار می‌کردند، امروزه مهرگان یا جشن مهر از 10 تا 16 مهر ماه برگزار می‌شود. اگرچه درباره تاریخ دقیق برگزاری جشن مهرگان اختلاف‌نظرهایی وجود دارد اما آنچه واضح است، برگزاری هر ساله جشنی برخواسته از دل آیین‌های کهن ایرانی و پاسداشت آن میان هم‌وطنان زرتشتی و سایر ایرانیان است.
جشن مهرگان در شاهنامه فردوسی
بنابر گفته فردوسی در شاهنامه ومنابع معتبر قدیمی مهرگان، روز قیام کاوه آهنگر بر علیه ضحاک و به تخت نشستن فریدون است و از آنجایی که درشاهنامه فردوسی به ان اشاره شده ضحاک پادشاهی ظالم بود که مغز جوانهارا خوراک مارهای روی دوشش میکرد واین افسانه پردازی فردوسی بزرگ بود ولی در واقعیت ، دور نگه داشتن جوانها از فکر وآگاهی است وآنچه را که خود میخواسته ومیپسندیدند در ذهن جوانان میگنجاندند. از طرفی مردم و فریدون بر این ظلم برخواستند و تاکید بر اگاهی داشتند زیرا مقابل ضحاکی به پا خواستند که شستشوی مغزی میکرد بنابراین این جشن را جشن آگاهی نیز می نامند به همین دلیل تمام مدارس و دانشگاههای دنیا بعداز اجرای این جشن در تخت جمشید با حضور 28 ملت از مهر شروع بکار کردند و میکنند..
مهرگان در معنا
جشن مهرگان همانند جشن نوروز، جشن تیرگان و جشن سده در میان ایرانیان از جایگه ویژه‌ای برخوردار بود. امروزه از میان این جشن‌ها تنها جشن نوروز است که با جدیت و هرساله برگزار می‌شود. جشن مهرگان بعد از نوروز دومین جشن مهم ایرانیان بوده که در ابتدای مهر آن را برگزار می‌کردند؛ مهرگان را در گذشته متراکانا یا میتراکانا می‌نامیدند و پس از اسلام نیز به آن مهرجان می‌گفتند. مهر یا میترا را در زبان پارسی «فروغ، روشنایی، دوستی، پیوستگی، پیوند و محبت» معنا کرده‌اند که در مقابل دروغ، دروغ‌گویی، پیمان‌شکنی و نامهربانی کردن قرار دارد.
با توجه به تقویم باستانی جشن مهرگان از دهم مهرماه آغاز و در شانزدهم مهر پایان می‌یابد. فلسفه جشن مهرگان سپاسگزاری از خداوند به خاطر نعمت‌ها و استوار کردن دوستی‌ها و مهرورزی میان انسان‌ها است. در این جشن باستانی همانند جشن نوروز سفره‌ای پهن می‌شود با نام سفره مهرگانی یا خوان مهرگانی و با قرار دادن نمادهای بر روی آن‌که هر کدام معنایی دارند این روز را به شادی و خوشی برگزار میکنند.
نخستین روز جشن مهرگان عامه (همگانی) و واپسین روز جشن مهرگان خاصه (ویژه) نامیده می‌شود. در زمان ساسانیان ایرانیان بر این باور بودند که اهورا مزدا، یاقوت سرخ را در روز عید نوروز و زبرجد (نوعی سنگ قیمتی به رنگ سبز زیتونی) را در روز مهرگان آفریده است.
پیروزی کاوه آهنگر برضحاک و برتخت نشستن فریدون
ضحاک برای گرفتن بیعت و رای بزرگان دیار که پیشتر خودش آنها را انتخاب کرده بود، فراخوانی می دهد تا در کاخش گرد آیند و گواهی دهند او مردی دادگر و جهاندار و نیک کردار است.
ناگه از درگاه شاه خروشی برای دادخواهی برمی‌آید. خروش از کاوه آهنگری بود که در هنگامی مناسب برای دادخواهی آمده بود. ضحاک در برابر بزرگان به وی بار عام می‌دهد و مشکل را جویا می‌شود.
کاوه می‌گوید: «پسرانم را به اینجا آورده‌اند و کشته‌اند و مغزش را به ماران تو داده‌اند. اکنون یکی مانده و آن هم برای کشتن آورده‌اند».
ضحاک دستور می‌دهد که پسر کاوه را آزاد کنند و پس از آن روی به کاوه می‌گوید: «حال که داد خود را گرفتی، تو نیز این گواهی را به نیکی من امضا کن».
کاوه طومار را بر می‌گیرد و تکه تکه می‌کند و فریاد زنان بیرون می‌رود و مدت‌ها در کوچه و بازار از حق مسلم مردم می‌گوید.
کاوه پس از مدتی با درفش کاویانی به رنگ سرخ و زرد و بنفش رهسپار دیار فریدون می‌شود.
فریدون به همراه دو برادر بزرگترش، کیانوش و شادکام با دیدن رنگ درفش، آنرا به فال نیک می‌گیرند و به تجهیز سپاه می‌پردازند.
فریدون یکی از شخصیت‌های اساطیری ایران است. او پادشاه پیشدادی بود که بر اساس شاهنامه فردوسی پسر آبتین و از نسل جمشید بود.
فریدون در اوستا قهرمانی است که شخصیتی نیمه‌خدایی دارد و لقب او اژدهاکُش است.
در شاهنامه، فریدون از نژاد جمشید است و پدرش از قربانیان ضحاک. فریدون شانزده ساله به محض آگاهی از راز خانوادگی‌اش و قتل پدرش به دستور ضحاك، لشگری بزرگ گرد می‌آورد و به محل حكومت ضحاك برای جنگ با او می‌رود.
فریدون بر ضحاك پیروز می‌شود و او را در کوه دماوند به زنجیر می‌كشد. فریدون به یاری مردم و کاوه آهنگر در مهرماه بر تخت شاهی می‌نشیند و جشنی عظیم می‌آراید.
جشن مهرگان را متعلق به آیین مهر یا میترائیسم می‌دانند که به‌طور دقیق تاریخی برای پیدایش آن موجود نیست. بسیاری از مورخان پیدایش این آیین را بیش از 5000 سال پیش می‌دانند؛ قدیمی‌ترین سند مکتوبی که نام مهر، ایزد ایرانی در آن وجود دارد، در سال ۱۹۰۷ میلادی در آسیای کوچک در کاپاتوکا به دست آمده که متعلق به ۱۴۰۰ سال پیش از میلاد مسیح است. این لوح گلی مربوط به صلح میان دو تیره آریایی هیتی‌ها و میتانی‌ها است و در آن نام دو ایزد بزرگ وارونا (هندی) و میترا (ایرانی) به چشم می‌خورد.
به روز خجسته سَرِ مهر ماه / به سر برنهاد آن کیانی کلاه زمانه بی اندوه گشت از بدی / گرفتند هر کس ره بخردی
دل از داوری‌ها بپرداختند / به آیین یکی جشن نو ساختند نشستند فرزانگان شادکام / گرفتند هر یک ز یاقوت جام
میِ روشن و چهره شاه نو / جهان نو ز داد از سرِ ماه نو بفرمود تا آتش افروختند / همه عنبر و زعفران سوختند
پرستیدن مهرگان دین اوست / تن‌آسانی و خوردن آیین اوست
کلمه مهر نام خدا، نام یک فرشته، نماد خورشید و همچنین ماه هفتم تقویم ایرانی است. ریشه و اساس کلمه مهر به واژه مشترک بین هند و ایران (میارا) که در کتاب اوستا به‌صورت کلمه ایزد میترا به‌کاررفته باز می‌گردد. پیشتر گفتیم که مهر یا میترا در زبان فارسی فروغ، روشنایی، دوستی، پیوستگی، پیوند و محبت معنا شده که در مقابل دروغ، دروغ گویی، پیمان‌شکنی و نامهربانی قرار دارد.
چگونگی برگزاری مهرگان
لباس: از دوران هخامنشی تا اشکانی، ایرانیان در نخستین روز از مهرماه جامه‌های ارغوانی به تن می‌کردند و با چند نوشته شادباش یا همان کارت تبریک امروزی که بویی خوش می‌داد بر سر سفره ارغوانی مهرگان می‌نشستند.
سفره مهرگان: در این جشن نیز همانند نوروز باستانی سفره مهرگانی یا خوان مهرگانی پهن می‌کردند؛ سفره‌ای ارغوانی که بر روی آن آینه و کاسه‌ای گلاب می‌گذاشتند. آجیل ویژه مهرگان (نخود و کشمش)، سرکه، برگ آویشن، گل‌های بنفشه و ریحان، سرمه‌دان، اسفند، عود نیز در سفره قرار می‌دادند. گل «همیشه شکفته» که در اطرافش چند شاخه درخت گز، هوم یا مورد قرار داشت از دیگر زیبایی‌های این سفره بوده است. در خوان مهرگانی گونه‌هایی از میوه‌های پاییزی (ترجیحا سرخ رنگ)، سنجد، انگور، انار، سیب، به، ترنج (بالنگ)، انجیر، بادام، پسته، فندق، گردو، کُنار، زالزالک، ازگیل، خرما، خرمالو نیز قرار می‌دادند. از خوردنی‌های این خوان می‌توان به عصاره گیاه هَـئومَـه/ هوم که با آب یا شیر رقیق شده، نان مخصوص مهرگان (ترکیب آرد هفت نوع غله) جام آتش یا نوکچه (شمع)، شکر، شیرینی، خوردنی‌های محلی، آشی (هفت دانه یا هفت غله) اشاره داشت.
شعر و موسیقی در جشن مهرگان: در این جشن ترانه‌هایی درباره مهر و مهرگان خوانده می‌شد؛ احتمالا در گذشته در جشن مهرگان موسیقی ویژه‌ای می‌نواختند که اطلاعات چندانی از آن در دسترس نیست. در کتاب موسیقی کبیر، اثر ابونصر فارابی، مقام یازدهم با نام مهرگان ثبت شده و نظامی گنجوی در منظومه خسرو و شیرین نیز نام لحن بیست‌ویک از سی لحن را «مهرگانی» گذاشته است. بزرگانی از ایران هم موسیقی مهرگانی را در دسته لحن‌های موسیقی سنتی ایرانی وارد کرده‌اند.
شروع مهرگان: مهمانان در شروع جشن گلاب بر کف دستانشان ریخته و آن را بر صورت می‌زدند، سپس با نگریستن در آیینه، نقلی در دهان می‌گذاشتند. پس از خوردن و آشامیدن، مردم با دسته‌های نوازندگان به رقص گروهی و پایکوبی می‌پرداختند، سرودهایی از مهریشت را با آواز می‌خواندند و گیاهانی خوشبو و معطر چون اسپند، عنبر و هوم را به شعله‌های جام آتش می‌انداختند. بدین شکل آغاز سال نو زراعی و نیز سال نو خود را با شادی و سرور و نیز ستایش میترا جشن می‌گرفتند.
اختتامیه مهرگان: در پایان مراسم، مردمان دست‌در دست یکدیگر به دور شعله‌های فروزان آتش جمع می‌شدند.
اشعاری در وصف مهرگان: جشن مهرگان در شعر بسیاری از شاعران همچون فردوسی، رودكی، فرخی، دقيقی، عنصری، ناصرخسرو، منوچهری بازتاب پیدا کرده است که اطلاعات ارزشمندی در مورد مهرگان در اختیارمان می‌گذارد.
